"فانوس خيال" سرگذشت شگفت انگيز سينمای ايران و بيانگر شور شوق ايرانيانی است كه دست خالی و بدون ذره ای كمك دولتی، پايه اش را گذاشتند، و وضعی را به وجود آوردند كه توليد سالانه آن تا 90 فيلم سينمايی رسيد و به گفته ای 300 سالن سينما در شهر های كوجك و بزرگ ايران برای نمايش آنها ساخته شد.
"فانوس خيال" برنامه ای راديويی درباره بخش كمتر موردبحث قرارگرفته ای از تاريخ سينمای ايران است. سينماى ايران از بدو پيدايش تا دوران پيش از انقلاب ، همان بخشی كه عمده دوران آن با اصطلاح ابداعی "فيلمفارسى" دكتر هوشنگ كاووسی اغلب مورد تكفير و طعنه قرار گرفته و به آن حمله شده است. غافل از آنكه اين استقبال و حمايت عملی مخاطبين وقت آن بوده كه چنان بساطی را باعث می شده است ، "آينه چون نقش تو بنمود راست ، خود شكن آينه شكستن خطاست". سينمايی كه بهرحال جزئی از فولكلور ايرانی محسوب و ابزار شاخصی برای مردم شناسی دوره ای از ادوار تاريخی اين مرز و بوم بشمار می رود.
مطلب حاضر از سايت BBC فارسی دريافت و بعنوان "قند مكرر" و جهت زينت اين وبلاگ به چنين مضمون بسيار مهم و با ارزشی در اينجا آورده می شود. برای دريافت اصل مطلب به اين پيوند نيز می توانيد مراجعه كنيد.
در اين مجموعه بسياری از دست اندركاران سينما يا مسئولان دولتی و يا شاهدان عينی، سرگذشت سينمای ايران و آنچه بر آن گذشت، از پيدايش آن تا انقلاب ايران را تعريف می كنند.
محمد علی جمالزاده 101 ساله از پانزده سالگيش می گويد و از اولين فيلمی كه در اولين سينمای تهران ديده است.
خانباباخان معتضدی از فيلمی می گويد كه از تاجگذاری رضا شاه تهيه كرد.
محمدعلی قطبی بازيگر فيلم آبی و رابی مشكلات توليد اين نخستين فيلم سينمايی ايران را تعريف می كند.
فخرالزمان جبار وزيری از انتخاب شدنش برای بازی در فيلم شيرين و فرهاد و از همسفری اش با عبدالحسين سپنتا به هند برای تهيه آن و فيلمهای بعد می گويد.
دكتر اسماعيل كوشان پايه گذارصنعت سينمای ايران، نخستين تلاش و نخستين ناكامی هايش را به ياد می آورد.
 |
"دختر لر" ساخته اردشير ايرانی و عبدالحسين سپنتا ؛ نخستين فيلم ناطق ايرانی |
احمد فاروقی قاجار نوه احمد شاه از فيلمهايی می گويد كه مظفرالدين شاه كارگردانی كرده و ابوالقاسم رضايی پسر ميرزا ابراهيم خان صحاف باشی از نخستين سالن سينمايی می گويد كه پدرش ساخت.
مجموعه "فانوس خيال" با چنين روش تهيه شده است و هر كس هر چه می گويد از تجربيات شخصی خودش و يا در ارتباط مستقيم با خودش می گويد و سينمای ايران، و مسائل و مشكلات آن با چنين روشی بررسی و بيان می شود.
در آن مجموعه علاوه بر فيلم ها سينمايی به فيلم های كوتاه و مستند، و فيلم های انيميشن پرداخته می شود و از شركت آنها در جشنواره های جهانی سخن می رود.
داستان حيرت انگيز دوبله فيلم های خارجی به زبان فارسی را از زبان پيشگامان آن، و از زبان دوبلورهای مشهوری مثل حميد قنبری و محمد علی زندی می شنويد.
كسانی مانند صادق چوبك، بهرام بيضايی، آربی اوانسيان و منوچهر كيمرام از فيلمنامه نويسی برای فيلم های ايرانی و پسند نازل تهيه كنندگان "فيلمفارسی" سخن می گويند.
ماجرای پايان ناپذير سانسور فيلم ها و يا اعمال نفوذهای مقامات دولتی و صاحبان قدرت در كار تهيه و نمايش فيلم ها، از زبان كسانی همچون فرخ غفاری، داريوش مهرجويی، پرويز صياد و بهروز وثوقی بيان خواهد شد.
اشخاصی مثل داريوش همايون، عبدالمجيد مجيدی، فريدون هويدا و هوشنگ كاووسی به موضوعاتی از قبيل هويت سينمای قبل از انقلاب و تاثير آن بر جامعه، رقابت نا محدود فيلمهای خارجی، تلاش برای جهانی كردن سينمای ايران و ناكامی دولت در تهيه فيلم های مشترك خواهند پرداخت و صداهای اصلی بسياری از فيلم های آن زمان را بعنوان شاهدی بر همه اين گفته ها اظهار نظرها می شنويد.
"خانباباخان معتضدی" و "دكتر اسماعيل كوشان" دو نفر از صاحبنظران اين مجموعه قبل از توليد آن، در گذشته كه از صداهای آرشيوی آنها استفاده شد و هفت نفر هم از صاحبنظرانی كه اختصاصا برای فانوس خيال سخن گفتند متاسفانه ديگر در بين ما نيستند.
محمدعلی جمالزاده، نويسنده، صادق چوبك نويسنده، محمد علی قطبی ( با نام مستعار هنر دوست پير) بازيگر فيلم آبی درابی نخستين فيلم ايرانی، ابولقاسم رضايی (فيلمساز)، احمد فاروقی قاجار،( فيلمساز)، محمد علی زرندی، (بازيگر و دوبلور) و منوچهر كيمرام (فيلمنامه نويس).
مجموعه فانوس خيال را شاهرخ گلستان تهيه كرده است. اين برنامه كه نخستين بار در دوم مهر ماه 1372 از راديوی بخش فارسی بی بی سی پخش شد، شامل شانزده برنامه ﴿برنامه هاى راديويى "فانوس خيال"﴾ به ترتيب زير است:
1- سرآغاز سينما و ورود آن به ايران
2- اولين سالن های سينما در ايران
3- اولين فيلم های خبری و سينمايی ايران (دوران صامت)
4- اولين فيلم های ناطق فارسی ( تهيه شده در هند)
5- پايه گذاری صنعت سينمای ايران
6 - رونق فيلمسازی در ايران و مرور بر سی سال فعاليت آن - بخش يك
7- رونق فيلمسازی در ايران و مرور بر سی سال فعاليت آن - بخش دو
8- دوبله فيلم هال خارجی به زبان فارسی
9 -فيلمنامه نويسی - بخش يك
10 - فيلمنامه نويسی - بخش دو
11- سانسور و ممانعت های غيرقانونی - بخش يك
12- سانسور و ممانعت های غيرقانونی - بخش دو
13- سانسور و ممانعت های غيرقانونی - بخش سه
14- اقتصاد لرزان سينما
15- تلويزيون و ارتباط آن با سينما
16- تلاش برای جهانی كردن سينمای ايران