« جنبش نئونوآر » و « فيلم نوآر کلاسيک »
فيلم نوآر (Film Noir) اصطلاحي ست که منتقدان سينماي فرانسه براي توصيف نوعي فيلم جنايي با فضاي دلهره آميز و تيره به کار برده اند . نوآر (Noir) کلمه ايست فرانسوي به معناي «سياه» . بعد از جنگ جهاني دوم با رويکرد فيلمسازان آلماني بخصوص اکسپرسيونيست ها به هاليوود ، ساختن فيلم هاي جنايي با فضايي گرفته و تيره گاه پيرامون احوال تبهکاران حرفه اي و گاه درباره ء کارآگاهان خصوصي باب شد که چيزي از زندگي تلخ و درتهديد فيلم هاي اکسپرسيونيستي را در خود داشت . اصطلاح «سياه» براي معرفي دنياي کابوس گونه ء اين فيلم ها با مشخصات : خيابانهاي خيس شبانه ، سايه هاي بلند ، زواياي تاريک ، پس کوچه هاي متروک ، و ضدقهرمانان تنها و تهديدشده ء تلخکام و بدبين به کار گرفته مي شد . «ضربه ء بزرگ» فريتس لانگ (۱۹۵۳) ، «سانست بلوار» بيلي وايلدر (۱۹۴۱) ، «شاهين مالت» جان هيوستون (۱۹۴۱) ، «آنها در شب زندگي مي کنند» نيکلاس ري (۱۹۴۷) ، «سامورايي» ژان پير ملويل و ... از اين گونه اند . *
در اوايل دهه ء۱۹۸۰ تعدادي از فيلم هاي جنايي مشخصا با الگوبرداري از «فيلم نوآر» ساخته شدند . جنبش نيمه پنهان که قدري دير شناخته شد و جنبه هاي منفي جامعه ء امريکايي بعد از جنگ را منعکس کرد . در ۱۹۹۰ اين جنبش که همچنان در حال تجديد حيات و شکوفايي بود عنوان «نئو نوآر» به خود گرفت . تاد اريکسون متخصص «فيلم نوآر» به شباهت هايي اشاره کرده که بين محتواي تاريخي «فيلم نوآر کلاسيک» و دوره اي وجود دارد که در آن «نئو نوآر» تکامل يافت . مسائل مربوط به بازسازي ملي و اجتماعي پس از دوران جنگ جهاني دوم با مصايب ناشي از جنگ ويتنام شباهت يافت ، پس از جنگ جهاني دوم نگراني درباره ء جايگاه زنان با موضوع نيروي کار زنان تشديد شد و به نحوي با ظهور جنبش مدرن فمينيستي در دهه ء ۱۹۷۰ ارتباط پيدا کرد . در اواخر دهه ء ۱۹۷۰ روحيه ء مزدورانه و جنسيت گرايي (سکسواليته) آشکار در فيلم نوآر کلاسيک معادل خود را در لذت جويي در مصرف مواد مخدر و حضور در ديسکوتک و در طي اوايل دهه ء ۱۹۸۰ در نوعي مادي گرايي اي که اخلاقا نيز پذيرفته شده و موجه بود ، يافت .
اسلاف جنبش نئونوآر (جانشينان اوليه ء حرکت نوآرسازي کلاسيک) را مي توان در موج نوي سينماي فرانسه و فيلم هاي پليسي رويزيونيستي (تجديدنظر طلبانه) و تريلرهايي با مضمون توطئه در دهه ء ۱۹۷۰ مشاهده کرد . نئونوآر براي اولين بار در ۱۹۸۱ بنحوي شاخص و با دو فيلم شناخته شد : «گرماي تن» (Body Heat) و «پستچي هميشه دوبار زنگ مي زند» (The postman always rings twice) **
... «خون آسان» (Blood Simple) ، «قلب انجل» (Angel's Heart) ، «بتمن» (Batman) ، «هفت» (Seven) ، «مخمل آبي» (Blue Velvet) ، «وحشي از صميم قلب» (Wild at heart) ، «بزرگراه گمشده» (The lost highway) ، «سگ هاي انباري» (The Reservoir Dogs) ،«داستان عامه پسند» (Pulp Fiction) ، «رد راک وست» (Red Rock West) ، «بازي» (The Game) ، «مظنونين هميشگي» (Usual Suspects) ، و ... هر کدام به شکلي به اين گونه تعلق دارند .
منابع :
* فرهنگ واژه هاي سينمايي ، مولف : پرويز دوايي ، چاپ ۱۳۶۵ اداره ء کل تحقيقات و روابط سينمايي وزارت ارشاد اسلامي
** نئونوآر ، مرزها و گستره ها ، مقاله اي از مارتين روبين ترجمه ء علي عامري ، هفته نامه ء سينماي نو شماره ء هفدهم
